شکوه هنر معماری و پیچیدگی اندیشه های ایرانیان در ساخت گرمابه ها با معرفی و نگاه اجمالی به یک حمام تاریخی از شهرستان جویم فارس
شکوه هنر معماری و پیچیدگی اندیشه های ایرانیان در ساخت گرمابه ها با معرفی و نگاه اجمالی به یک حمام تاریخی از شهرستان جویم فارس

کرامت الله تقوی جویمی، نویسنده و پژوهشگر و مدرس دانشگاه: نقش فزاینده حمام های تاریخی در ایران در حوزه های اجتماعی و آداب و معاشرت عمومی و تشکیل دهنده بخشی از فرهنگ عامه مردمان سرزمین ما در طی قرون و اعصار متمادی بر کسی پوشیده نیست. به گواه تاریخ و متون قدیمی، حمام ها در […]

کرامت الله تقوی جویمی، نویسنده و پژوهشگر و مدرس دانشگاه:

نقش فزاینده حمام های تاریخی در ایران در حوزه های اجتماعی و آداب و معاشرت عمومی و تشکیل دهنده بخشی از فرهنگ عامه مردمان سرزمین ما در طی قرون و اعصار متمادی بر کسی پوشیده نیست.

به گواه تاریخ و متون قدیمی، حمام ها در ایران نقش آموزشی و تربیتی هم در کنار توجه دادن به سفارش اولیای دین به امر مهم  بهداشت فردی و شست و شوی تن و روح از پلیدی ها و تمیزی و طهارت جسم  از هر ناپاکی ایفا کرده و در ساخت حمام ها و بناهایی نظیر حمام ها از نقطه نظرات معماری و هنرهایی به کار گرفته شده است.

می توان گفت که حمام های تاریخی نیز بخشی از شکوه هنر معماری دیرپای قوم متمدن ایرانی و جلوه ای از پیچیدگی اندیشه و مهندسی ایرانیان از قدیم الایام تاکنون بوده است اما با اظهار تاسف از بابت تخریب و دستکاری و تغییر کاربری های غیر اصولی بسیاری از حمام های تاریخی کشورمان در سالهای اخیر و دهه های گذشته، در این مجال برای نمونه و به عنوان یک مصداق به بیان مشخصه های یکی از حمامهای قدیمی ایران در شهرستان جویم از توابع استان فارس پرداخته و کاربردهای این بنای تازه تعمیر و مرمت شده به همت اداره کل میراث فرهنگی فارس، خیرین و انجمن دوستداران میراث فرهنگی و گردشگری شهرستان جویم می پردازم به آن امید که همگان میراث بانان خوبی برای حفاظت از اثار تاریخی و فرهنگی شهرها و روستاهای محل سکونت و اشتغال خودمان باشیم.

نگاهی به سوابق تاریخی حمام خضر جویم

بنا بر متون تاریخی و بررسی های باستانشناسی در شهرستان جویم از عهد باستان تا عصر حاضر حمام های خزانه بسیاری وجود داشته که یا از میان رفته یا در زیر خاک پنهان است یا باقی مانده و به حیات لرزان خود ادامه می دهند.

حمام زیارت هرم، حمام قلعه گلی کاریان، حمام فرشته جان  حمام قطب آباد، حمام مهرآباد، حمام رحمت آباد، حمام حسن آباد و حمام خضر جویم از گونه حمام های خزانه ای بر جای مانده شهرستان جویم به شمار می آید که نیاز جدی به رسیدگی و احیا دارد.

گرمابه شاه منصور از جمله حمام هایی است که در بارندگی و سیلاب شدید آذر ماه۱۳۹۵ از اعماق خاک نمایان گردید و در مجاورت این حمام ۷۰۰ ساله ستون های ستبر یک مسجد نیز نمایان شد که موید نظر مورخان اسلامی است که در دوران گذشته، بازا ، مسجد جامع و حمام در کنار هم قرار داشته اند.

برابر کتیبه موجود، این حمام در سال ۱۰۸۵ ه.ق (حدود ۳۵۹ سال پیش) مصادف با سلطنت شاه سلیمان صفوی با سرمایه حاج صفیقلی جویمی ساخته و موقوفه گردیده است، وی علاوه بر این حمام چند اثر عام المنفعه دیگر مانند مسجد جامع، کاروانسرا، آب انبار، مسجد گنبد و بازار جویم نیز احداث نموده که برخی از آنها تا کنون باقی مانده و برخی نیز زیر خاک پنهان گردیده است.

کتیبه سنگی حمام خضر جویم

کتیبه سنگی حمام خضر در پنج بیت شعر به معرفی بانی، تاریخ ساخت و علت ساخت پرداخته است:

«حمام دلگشای که آب حیاض او

بهرحیات دایمش خضر طالب است

سقفش سپهر و جام نجوم و بسیط صحن

 مرحوضه پُر آب خضر از جوانب است

بانی او سحاب سخا، معدن عطا                         

حاجی صفیقلی علی المناقب است

مقصود او رضای خدا بود و نفع خلق

حَقا که این بنای بدیع از مواهب است

تاریخش از زبان خرد خامه ام نوشت

حمام جم شبه فلک با کواکب است»

ماده تاریخ ساخت حمام در مصرع آخر کتیبه «حمام جم شبه فلک با کواکب است» به حساب ابجد برابر ۱۰۸۵ ه.ق است، در دوره قاجار به علت اوضاع وخیم اقتصادی کشور و عدم رسیدگی حکومت به بهداشت و سلامت مردم، آب خزانه حمام را هر دو سه ماه یکبار عوض می کردند و همین امر منجر به آلودگی آب و در نتیجه شیوع امراضی مانند تراخم و کچلی می شد و به همین جهت در دوره های قاجار و پهلوی زمانی که آب خزینه عوض می شده است، حمام را قُرقُ می کردند تا اولین آب گرم و تمیز حمام نصیب اعیان و اشراف (مالکین و خوانین) و خانواده های آنها گردد، قُرقُ کردن بدان معناست که حمام را برای یک یا چند ساعت یا تمام روز اجاره نمایند، درب آن بسته و کسی را راه ندهند.

برای نخستین بار در سال ۱۳۴۵ خورشیدی، سید مجتبی کاجآبادی بخشدار جوان جویم، خزانه را به دوش حمام مجهز نمود و اجازه نداد کسی مستقیم وارد آب گرم خزانه شود، در همین راستا علی اکبر شجاعی و سید مجتبی کاج آبادی بخشداران وقت جویم طی سالهای ۱۳۴۴ تا ۱۳۴۶کوشش نمودند با تشویق حاج حسین باقری لاری یک حمام هفت دوش جدید بسازند تا بهداشت و سلامت مردم به طور کامل حراست شود. حمام هفت دوش با کمک مالی زنده یاد باقری (۳۵۰۰۰ تومان) ساخته شد و در سال ۱۳۴۶ افتتاح شد اما اهالی از آن استقبال نکردند و لذا رحمت اله بدیعی بخشدار وقت جویم در سال ۱۳۴۸حمام خزانه خضر را تعطیل کرد تا همگان ناچار شوند از حمام هفت دوش استفاده کنند.

اجزای گوناگون حمام خضر جویم

حمام خضر جویم مانند دیگر حمام های خزانه ای دارای اجزای گوناگونی بوده که هر یک کاربرد خاص خود را داشته است، سر درب و دهلیز، سر بینه یا رختکن، میاندر، گرمخانه، چاله حوض، خزینه آب گرم، حوض و سکوی شاهنشین، نوره کش خانه، مستراح، آبشی، گاو چاه، استخر، تون (گلخُن)، هیزم خانه، گربه رو، دودکش و جامخانه از جمله اجزای مزبور است که در اینجا هر کدام به اختصار معرفی می شوند.

سر بینه یا رختکن اولین فضای حمام به شمار می آید که به شکل چهار گوش ساخته شده و در اطراف آن سکوهای نشیمن و رختکن و در زیر سکوها، حفره های جای کفش تعبیه شده است، در وسط سر بینه یک حوض کوچک (پاشویه) وجود دارد که هنگام ورود و خروج از حمام کف پای خود را جهت تنظیم دمای بدن، بدان وارد می کردند.

صرف شربت لیموناد، کشیدن قلیان، صرف چای و حتی صرف ناهار و نوشیدنی ها یکی از دیگر اعمالی بوده که در سر بینه یا رختکن صورت می گرفته است.

میاندر، راهرویی است که سر بینه را به گرمخانه (صحن) متصل می سازد، در دو سوی میاندر، مستراح و نوره کش خانه (محل نظافت بدن) قرار دارد، گرمخانه (صحن) فضایی به اندازه سر بینه و سقفی گنبدی شکل دارد، گرمخانه دارای یک دستک (حوضچه درون دیوار با آب جاری ) و یک پازن (وان) است که به موقع کیسه کشیدن و مشتمال از این دو حوضچه استفاده می شده است.

گرمخانه از سه جهت به نورهکش خانه ، خزینه آب گرم و چاله حوض متصل است و چاله حوض استخر کوچکی است که کودکان و نوجوانان در آن آب بازی می کردند و پُشتک وارو می زدند. چاله حوض به دلیل داشتن آب سرد بیشتر در فصل تابستان مورد استفاده قرار می گرفت. بعدها این چاله حوض توسط کاج آبادی بخشدار وقت جویم به محل نصب دوشهای بهداشتی (سه دوش ) تبدیل شد، خزینه آب گرم که زیر آن دیگ یا پاتیل قرار دارد و به وسیله آتش تون (گلخن) آب آن گرم می شده است و همواره دارای آب گرم بوده و مشتریان آخرین مرحله شست و شوی خود را در آن انجام می دادند. در دوره های قاجار و پهلوی آب خزینه گاهی تا دو ماه عوض نمی شد و همین امر موجب شیوع بیماری های مقاربتی، کچلی و تراخم چشم شده بود.

در دو طرف خزینه دو دریچه کوچک وجود دارد که بدان وسیله بتوان تعداد افراد درون خزینه را کنترل کرد، حوض و سکوی شاهنشین مخصوص استفاده بزرگان بوده که بعدها از آن به نام حوض کچلی و نماز خوان یاد شده است، در اواخر دوره قاجار برای جلوگیری از سرایت بیماری کچلی، افراد کچل حق ورود به خزینه را نداشته و از این حوض استفاده می کردند.

نورهکش خانه اتاقی متصل به گرمخانه می باشد که در آن کار نظافت بدن با استفاده از نوره (واجبی) انجام می گرفت، نورهکش خانه حمام خضر دارای دو سکوی نشیمن،دو دستک (حوضچه) آب جاری و دو دیوار حایل است، نوره ترکیبی از آهک و زرنیخ و خاکستر است که با خیساندن در آب سرد، کار ازاله موهای زاید را انجام می دهد.

جوهای کوچک و شیبدار در سرتاسر اجزای حمام کار هدایت آبهای فاضلاب به سمت آبشی (واقع در مستراح) را بر عهده داشتند، آبشی آب های زاید حمام را به خارج از حمام انتقال می داد، سیستم آبرسانی گرمابه اولین دغدغه بانیان ساخت گرمابه بوده است و از این رو برای آبرسانی آسانتر، گرمابه ها را پایینتر از دیگر بناها می ساختند به گونه ای که سقف حمام با سطح زمین یکسان بوده است.

علاوه بر آن پایین تر بودن مکان باعث می شد، درون مکان در زمستان ها گرم و در تابستان ها معتدل باشد، گاو چاه آب گرم حمام را تامین می کرد و به کمک نیروی گاو و احداث محل گاو رو با چرخ های بزرگ چوبی و دول های بزرگ چرمی، آب از نه چاه بالا میآ مد و به درون استخر ریخته می شد.

سیستم گرمایش حمام های خزینه

به شخصی که عهده دار حرکت گاو، استخراج آب و سرازیر کردن آب استخر بود، آبیار می گفتند و استخر حمام با دو تنبوشه (لوله) سفالی آب را به آسانی به تمامی بخش های حمام می رسانده است، هر یک از تنبوشه ها وظیفه تامین بخشی از سازهه ای آبی درون حمام را بر عهده داشته است.

در کاوشهای اخیر (اسفند ۱۴۰۰) مشخص شد که آب استخر به وسیله کانال سنگچین ساروجی به سمت باغ گود کر هدایت می شده است، همچنین یک جوی آب ساروجی سر پوشیده، آب گاوچاه را به سمت درب ورودی حمام انتقال می داده است.

سیستم گرمایش حمام شامل تون، دیگ فلزی، گربه رو، دودکش و جامخانه می شد، تون زیر زمینی دخمه مانندی است که در زیر خزینه قرار دارد و وظیفه آن گرمسازی آب خزینه و گرما بخشی به کف سالن های حمام (گرمخانه، بینه، نورهکش خانه وغیره) با کمک گربه رو می باشد.

تون در فضای بیرونی حمام قرار دارد، تون حمام درون اتاقی قرار دارد که هیزم خانه نامیده می شود، بالای هیزم خانه اتاقی وجود داشته که محل استراحت تون تاب و کارگران داخل سربینه بوده است.

فضولات حیوانی (پهن و پشکل و تپاله گاو)، هیزم های صحرایی (بوته و خار بیابان) و هیزم های کوهستانی (شاخه و تنه درختان) سوخت مورد نیاز تون (گُلخُن) را تامین می کرد چون گُلخُن باید ساعت ها تافته باشد، آتش تُپاله دوام بیشتری داشت.

دیگ فلزی با فلز هفت جوش به قطر۶ الی۱۱سانت زیر خزینه و بالای تون حد فاصل آب و آتش قرار می گرفت، برای چسباندن دیگ از پیه دارو (پی آب کرده ، پنبه ، ساروج ، چوب تراشه بید) استفاده می کرده اند و طوری آن را می چسباندند که هیچ وقت آب خزانه به داخل دیگ نمی رسید.

گربه رو، کانال های زیر زمینی بوده که حرارت و دود و آتش را از تون به اجزای مختلف بنا انتقال می داده تا بدین وسیله کف سنگفرش گرمخانه و دیگر اجزای بنا همواره گرم باقی بماند.

در بینه تعداد این گربه روها کم می شده است و به این ترتیب رادیاتورهایی زیر آب می ساختند، این گربه روها به دودکش ها متصل هستند، دودکش ها هر کدام عملکرد جداگانه ای دارند که میسرهای مختلف دود را انتقال می دهند.

یکی به هنگام آغاز آتش، دود را منتقل می کند و دیگری پس از آن که آتش کاملا روشن شد، دود را از طریق گربه روها به دودکش اصلی هدایت و سپس به خارج منتقل می کند، باز کردن و بستن خروجی دودکش ها با وسیله ای به نام کفگیرک صورت می گرفت.

جامخانه کار نورگیری و تهویه هوای درون حمام را انجام می داد و روشنایی و نورگیری حمام توسط روزنه های (پنجره های) متعدد بر پُشت بام حمام صورت می گرفت، این پنجره ها با جام (شیشه) پوشش می دادند،. به این پنجره ها جامخانه نیز می گفتند و این پنجره ها کار تهویه هوای داخل حمام نیز انجام می دادند و غالبا در فصل تابستان و پاییز باز می شدند و بر پُشت بام حمام خزانه جویم تعداد هفت پنجره نورگیر بزرگ و کوچک وجود دارد.

اصلی ترین ماموریت مردم و به ویژه دوستداران وطن و علاقه مندان به آثار تاریخی و بناهای باستانی ایران متمدن  ودر راس همه، وزارت میراث فرهنگی، حفاظت حراست ونگاهبانی از این بناهای به یادگار مانده از سوی نیاکان ما و معرفی آنها به نسل های پیگیر و هوشمند امروز و مردمان فرداهای پس از ماست.

ضمن قدردانی از تمامی عوامل دست اندرکار حفظ و احیای مواریث کهن ایرانی و اسلامی پیشنهاد می کنم بخش خصوصی وارد عرصه های احیای اصولی و بهره برداری های منطقی از آثار تاریخی، به ویژه حمام ها وکاروانسراهای تاریخی شود تاضمن توجه به حفظ آثار و ممانعت از تخریب آنها نوعی رشد وتعالی در حوزه صنعت گردشگری، اشتغال و درآمد پایدار را برای میراث فرهنگی کشورمان رقم بزند و مردم به ویژه جوانان و ایران دوستان را با تاریخ وفرهنگ، هویت و پیشینه نیاکانشان مانوس و آشنا کند.